یادداشت پژوهشیشماره ۰۲۲۹ ژوئن ۲۰۲۶

Construction Innovation, Emerald Publishing؛ یادداشت تخصصی، LinkedIn

انرژی، آب و کیفیت محیط داخلی اجزای یک سامانه واحدند

ساختمانی ممکن است همه اهداف انرژی مندرج در مشخصات فنی‌اش را برآورده کند و با این حال ساکنانش را بیمار کند. پروفسور غفاریان حسینی در این یادداشت، در مقام رئیس دانشکده محیط‌های آینده، توضیح می‌دهد که چرا سه حوزه عملکردی که مشاوران آن‌ها را در قالب چک‌لیست‌هایی جداگانه بررسی می‌کنند، در عمل همچون یک نظام واحد رفتار می‌کنند و کارفرمایان، نهادهای نظارتی و دانشگاه‌ها بر این اساس چه چیزهایی را باید تغییر دهند.

اوکلند، نیوزیلند

دیدگاه اصلی

پروفسور غفاریان حسینی بر این باور است که صنعت ساختمان خود را بر پایه پنداری مصلحتی سامان داده است. بهره‌وری انرژی، بهره‌وری آب و کیفیت محیط داخلی در قالب سه چک‌لیست جداگانه، اغلب از سوی سه مشاور، تعریف و در سه مرحله از پروژه تأیید می‌شوند. اما ساختمان آن‌ها را این‌گونه تجربه نمی‌کند. هر لیتر آبی که ساختمان جابه‌جا، گرم و تصفیه می‌کند هزینه‌ای از جنس انرژی در بر دارد. پوسته‌ای هوابند که در انرژی گرمایشی صرفه‌جویی می‌کند، اگر تهویه کافی نداشته باشد، رطوبت را به کپک بدل می‌کند و کیفیت هوای تنفسی ساکنان را پایین می‌آورد. نوسازی سامانه روشنایی دریافت حرارتی را تغییر می‌دهد، این تغییر بار سرمایشی را دگرگون می‌کند و آن نیز بر شیوه استفاده از پنجره‌ها اثر می‌گذارد. اگر این ارتقاها یکی پس از دیگری انجام شوند، هر کدام بی‌سروصدا از اثر بعدی می‌کاهد؛ اما اگر به‌عنوان یک سامانه واحد دیده شوند، دستاوردها یکدیگر را تقویت می‌کنند. تناقضی که یادداشت با آن آغاز می‌شود، یعنی ساختمانی که همه اهداف انرژی را برآورده می‌کند اما افراد را بیمار می‌کند، نشانه آشکار همین پندار است.

این موضع ماهیتی ساختاری دارد، نه فنی. به باور پروفسور غفاریان حسینی، عملکرد ساختمان در خود فناوری از دست نمی‌رود، بلکه در فصل مشترک میان رشته‌ها، قراردادها و مراحل پروژه از دست می‌رود؛ جایی که هیچ‌کس مسئولیت تعامل میان اجزا را بر عهده ندارد و بنابراین کسی هم برای آن طراحی نمی‌کند. این نگاه تازه، مسئله را از میز مهندس به شرح خدمات کارفرما و آزمون‌های نهاد ناظر منتقل می‌کند. همچنین روشن می‌کند که چرا بهبودهای تدریجی در هر حوزه به‌تنهایی نتیجه‌بخش نبوده است: یک چیلر بهتر یا تجهیزاتی کارآمدتر نمی‌تواند نقص نظام تدارکاتی‌ای را جبران کند که هرگز نپرسیده اجزا در کنار هم چگونه عمل می‌کنند. این یادداشت به شکاف میان عملکردی که ساختمان‌ها بر اساس آن گواهی می‌گیرند و عملکرد واقعی آن‌ها برای ساکنانشان می‌پردازد و مشخص می‌کند چه کسانی باید برای رفع آن اقدام کنند.

مستندات و منابع

این استدلال بر مقاله Integrating energy efficiency, water efficiency and indoor environmental quality towards advancing sustainable building designs and practices in New Zealand: Stakeholders’ perspectives استوار است که Poorisat, T., Aigwi, I. E., Doan, D. T., and GhaffarianHoseini, A. آن را در سال ۲۰۲۶ در مجله Construction Innovation (Emerald Publishing)، 26(9)، صفحات 79 تا 114 منتشر کرده‌اند. این پژوهش دیدگاه‌های تولیدکنندگان، سیاست‌گذاران، سرمایه‌گذاران، دانشگاهیان و بهره‌برداران ساختمان را گردآوری کرد و آن‌ها را از منظر چندسطحی گذارهای اجتماعی‌فنی تحلیل کرد؛ چارچوبی که تغییر را حاصل برهم‌کنش نوآوری‌های نوظهور، نظام‌های مستقر و فشارهای کلان‌تر می‌داند. یافته‌ها در هر ۵ گروه یکسان بود: افت عملکرد در محل تلاقی رشته‌ها و مراحل مختلف رخ می‌دهد، نه درون یک فناوری خاص. هیچ‌کس مسئولیت این برهم‌کنش را بر عهده ندارد و از همین رو هیچ‌کس برای آن طراحی نمی‌کند.

این مقاله بخشی از مجموعه‌ای هماهنگ از پژوهش‌هاست. نویسنده اول آن، Tharaya Poorisat، دانشجوی دکتری است که پروفسور غفاریان حسینی استاد مشاور اوست و رساله‌اش اکنون در مرحله داوری قرار دارد. همین گروه در سال ۲۰۲۴ مروری نظام‌مند بر طراحی و اجرای ساختمان‌های پایدار را در Building and Environment منتشر کرد و در سال ۲۰۲۶ نیز مقاله‌ای راهبردی در Sustainable Development درباره پیشبرد هم‌زمان این سه حوزه و تحلیلی در Smart and Sustainable Built Environment درباره نقش و میزان مشارکت ذی‌نفعان را به چاپ رساند. این چهار مقاله در کنار هم، از شناخت مسئله به راهبرد و سپس به این پرسش می‌رسند که مسئولیت اجرای آن با کیست؛ و این همان ترتیبی است که صنعت به آن نیاز دارد تا شواهد علمی واقعاً عملکرد را دگرگون کند، نه آنکه تنها زینت آن باشد.

مسیری پژوهشی با دو دهه پیشینه

این مطالعه ادامه مجموعه‌ای از پژوهش‌هاست که بر شیوه ارزیابی ساختمان‌های سبز در این حوزه اثر گذاشته است. پروفسور غفاریان حسینی از نویسندگان مقاله Sustainable energy performances of green buildings: A review of current theories, implementations and challenges (Renewable and Sustainable Energy Reviews، ۲۰۱۳) با ۶۵۹ استناد و مقاله A critical comparison of green building rating systems (Building and Environment، ۲۰۱۷) با ۹۶۶ استناد است. مقاله اخیر از مراجع شناخته‌شده ادبیات بین‌المللی درباره نظام‌های رتبه‌بندی ساختمان سبز است و در سال ۲۰۲۳ با مقایسه LOTUS، LEED و Green Mark گسترش یافت. نقدی که در همه این آثار بر نظام‌های رتبه‌بندی وارد شده، همان نکته‌ای است که مطالعه ۲۰۲۶ اکنون از دید ذی‌نفعان مطرح می‌کند: گواهی‌دهی هر حوزه را جداگانه می‌سنجد، در حالی که بهره‌برداران همه آن‌ها را یکجا تجربه می‌کنند.

آب و کیفیت محیط داخلی نیز در سوابق پژوهشی او پیشینه‌ای مستقل دارند. مقاله State of the art of rainwater harvesting systems towards promoting green built environments (۲۰۱۶) و مروری بر تصفیه فاضلاب در طراحی پایدار محیط‌های ساخته‌شده سبز (۲۰۱۵) آب را یک سامانه طراحی دانستند و نه صرفاً یک انشعاب تأسیساتی، و مقاله Sick building syndrome: Are we doing enough? (Architectural Science Review، ۲۰۱۸) با ۳۷۳ استناد، هزینه‌های سلامت ساختمان‌هایی را نشان داد که با هدف بهره‌وری و بی‌توجه به هوای درون آن‌ها طراحی شده‌اند. پژوهش ۲۰۲۶ این سه رشته را در یک چارچوب واحد گرد آورده است. این همگرایی تصادفی نیست؛ بازتاب برنامه‌ای پژوهشی است که آن‌قدر بر هر یک از این حوزه‌ها کار کرده که دقیقاً می‌داند کجا با هم برخورد می‌کنند.

بُعد نیوزیلندی این کار نیز به همان اندازه پشتوانه دارد. پروفسور غفاریان حسینی دارای عنوان متخصص معتبر Green Star از شورای ساختمان سبز نیوزیلند است و رساله‌هایی که به راهنمایی او انجام شده، برخی از دقیق‌ترین شواهد کشور را درباره صدور گواهی‌نامه سبز فراهم آورده‌اند. دکتر Dat Tien Doan، از نویسندگان پژوهش ۲۰۲۶، رساله دکتری خود را درباره ارتقای گواهی‌نامه Green Star از طریق به‌کارگیری BIM در سال ۲۰۱۹ به راهنمایی او به پایان رساند؛ این پژوهش به انتشار بررسی میزان به‌کارگیری Green Star و رابطه آن با پذیرش BIM در Journal of Environmental Management نیز انجامید. کتاب Sustainability and construction: The global context and the New Zealand perspective که در نوامبر ۲۰۲۶ از سوی Woodhead Publishing (Elsevier) منتشر می‌شود، همین دغدغه‌ها را با مخاطبان حرفه‌ای گسترده‌تری در میان می‌گذارد.

پیامدها برای کارفرمایان، نهادهای نظارتی و مدرسان

پیامد عملی این یافته به همان اندازه که به مهندسی مربوط است، به نظام تأمین و قراردادها نیز مربوط می‌شود. کارفرمایان می‌توانند به‌جای سه هدف جداگانه، یک شرح خدمات عملکردی یکپارچه سفارش دهند و یک طرف را در برابر برهم‌کنش این عوامل پاسخ‌گو کنند. نهادهای نظارتی می‌توانند عملکرد هم‌زمان انرژی، آب و کیفیت هوا را بیازمایند، به‌جای آنکه هر یک را جداگانه تأیید کنند و تعارض‌ها در دوره بهره‌برداری آشکار شود. سرمایه‌گذاران می‌توانند شواهدی از عملکرد یکپارچه ساختمان در دوره بهره‌برداری بخواهند؛ دوره‌ای که ارزش دارایی در آن حفظ می‌شود یا از دست می‌رود. هیچ‌یک از این گام‌ها به فناوری تازه نیاز ندارد؛ آنچه لازم است این است که کسی مسئولیت نقاط اتصال میان این حوزه‌ها را بر عهده بگیرد. در همین نقطه است که این پژوهش از یک یافته دانشگاهی فراتر می‌رود و به دستورالعملی برای طراحی و تأمین در این صنعت تبدیل می‌شود.

پروفسور غفاریان حسینی نیوزیلند را بستری تقریباً آرمانی برای آزمون می‌داند. برق این کشور عمدتاً از منابع تجدیدپذیر تأمین می‌شود، کنتورهای هوشمند به‌طور گسترده نصب شده‌اند و کشور به مسیر دستیابی به انتشار خالص صفر متعهد شده است؛ این شرایط امکان می‌دهد عملکرد یکپارچه ساختمان در دوره بهره‌برداری اندازه‌گیری شود، نه اینکه هنگام صدور پروانه تخمین زده شود. با حرکت اروپا به سوی الزامی شدن محاسبه کربن کل چرخه عمر، عملکرد یکپارچه ساختمان از هدفی خاص و محدود به معیاری پایه در سطح جهان تبدیل می‌شود. کشوری که بتواند این عملکرد را در مقیاس گسترده و با داده‌های اندازه‌گیری‌شده از ساختمان‌های در حال بهره‌برداری اثبات کند، می‌تواند افزون بر محصول، دانش فنی و روش نیز صادر کند و در شکل‌دادن به استانداردهایی که دیگران به کار می‌گیرند نقش داشته باشد.

پیامد این امر برای دانشگاه‌ها در برنامه درسی نمود می‌یابد. مهندسان و معماران باید برای طراحی نقاط پیوند میان سامانه‌ها آموزش ببینند؛ یعنی فیزیک ساختمان، سامانه‌های آب و سلامت ساکنان باید در آتلیه و آزمایشگاه به‌عنوان یک مسئله واحد آموزش داده شوند. پروفسور غفاریان حسینی در مقام رئیس دانشکده محیط‌های آینده در AUT همواره از برنامه‌های درسی‌ای دفاع کرده است که به‌جای سرفصل‌های ثابت، تحولات حرفه را دنبال کنند، و دانشکده این حوزه کاری را به روی شرکای بین‌المللی می‌گشاید، زیرا این مسئله‌ای مشترک است و شواهد موجود درباره آن هنوز اندک است. همین منطق یکپارچه، دیدگاه او درباره مسکن همساز با اقلیم را نیز شکل داده است. این پژوهش نشان می‌دهد که اگر صنعت، دولت و ساکنان هم‌زمان طرف مشورت قرار گیرند، شواهد چه شکلی پیدا می‌کند؛ گام بعدی، وارد کردن این شواهد در شیوه تهیه شرح خدمات، تدوین مقررات و آموزش در این حوزه است.

۳حوزه عملکردی که در قالب یک نظام واحد طراحی شده‌اند
۵گروه از ذی‌نفعان که با آن‌ها مشورت شد
۹۶۶استناد به مقاله مروری نظام‌های رتبه‌بندی ساختمان سبز