تألیف بر سر دوراهی
ابزارهای هوش مصنوعی مولد امروزه متنهایی تولید میکنند که تشخیص آنها از نوشته انسان روزبهروز دشوارتر میشود. این ابزارها میتوانند پیشنویس مرور ادبیات را تهیه کنند، متن را ویرایش و روان کنند، دادهها را خلاصه کنند و استدلالهایی پیشنهاد دهند. پروفسور غفاریان حسینی در این یادداشت خاطرنشان میکند که برای پژوهشگرانی که زیر فشار انتشار مقالهاند، این وسوسه آشکار است و برای سردبیران و داوران نیز مسئله تشخیص روزبهروز جدیتر میشود. این پرسشها دشوارتر از آناند که در نگاه نخست به نظر میرسند. آیا متنی که پیشنویس آن را هوش مصنوعی تهیه کرده و نویسنده آن را بازنگری کرده، سرقت علمی به شمار میآید؟ مسئولیت خطایی که یک ابزار وارد متن کرده با کیست؟ آیا استفاده از هوش مصنوعی باید اعلام شود و اگر آری، با چه میزان جزئیات؟ آیا داور میتواند بیآنکه اصل محرمانگی را نقض کند، از هوش مصنوعی برای ارزیابی مقاله کمک بگیرد؟ مجلات و ناشران پاسخ به این پرسشها را آغاز کرده بودند، اما رویکردهایشان یکسان نبود و بسیاری از پژوهشگران نمیدانستند چه کاری مجاز است.
این یادداشت از پیشبینی نتیجه پرهیز میکند. هوش مصنوعی میتواند موانع پیش روی پژوهشگرانی را که به زبان دوم مینویسند کاهش دهد، کارهای روزمره را شتاب بخشد و دسترسی به دانش را گستردهتر کند؛ اما ممکن است مجلات را با سیلی از مقالات کمارزش روبهرو کند، داوری همتا را تضعیف کند و اعتماد به آثار منتشرشده را بفرساید. به گفته پروفسور غفاریان حسینی، هنوز روشن نیست که هوش مصنوعی شیوه نشر پژوهش را دگرگون خواهد کرد یا روشهای سنتی را تقویت خواهد کرد. آنچه مسلم است، ضرورت تدوین رهنمودهای روشنی است که تضمین کند هوش مصنوعی یکپارچگی و اعتبار نشر علمی را تقویت کند، نه تضعیف.
اصولی برای ثبت سوابق معتبر
رهنمودهای پیشنهادی این یادداشت جنبه عملی دارند و به اعلام اصول کلی بسنده نمیکنند. نویسندگان باید نحوه استفاده از هوش مصنوعی را اعلام کنند. مسئولیت هر ادعا باید بر عهده یک نویسنده انسانی باقی بماند. محرمانگی داوری باید حفظ شود تا دستنوشتههایی که به داوران سپرده میشود، به سامانههایی خارج از اختیار سردبیر راه نیابد. قواعد نیز باید عدالت را در نظر بگیرند تا الزاماتی که برای پژوهشگران برخوردار از امکانات تدوین شده، دیگران را در موقعیت نابرابر قرار ندهد. هر یک از این اصول به یکی از نقاط آسیبپذیر زنجیره انتشار، از میز کار نویسنده تا گزارش داور و تصمیم سردبیر، میپردازد. این اصول در مجموع چارچوبی را ترسیم میکنند که در آن هوش مصنوعی میتواند یاریرسان پژوهش باشد، اما هرگز جای مسئولیت پژوهشگر را نمیگیرد.
مهمتر از همه، پروفسور غفاریان حسینی بر این باور است که جامعه دانشگاهی باید هدایت این گفتوگو را خود بر عهده گیرد و به واکنش بسنده نکند. پژوهشگران، سردبیران و دانشگاهها میدانند کار علمی چه الزاماتی دارد؛ اگر آنان هنجارها را تعیین نکنند، شرکتهای فناوری و فشار بازار این کار را خواهند کرد. این سخن، دعوتی است به پذیرش مسئولیت از سوی نهادهای دانشگاهی. از نگاه یک مدیر دانشگاهی، معنای آن این است که سیاستگذاری در حوزه هوش مصنوعی جزو وظایف اصلی مدیریت علمی دانشگاه است و نباید به بیرون از آن واگذار شود؛ و این سخن از زبان کسی که خود در چندین جایگاهِ اجرای این هنجارها حضور دارد، وزنی ویژه مییابد.
نوشتهای از درون نظام
پروفسور غفاریان حسینی این مطلب را از منظر یک دبیر علمی مینویسد. او از سال ۲۰۲۱ دبیر وابسته مجلات Frontiers in Built Environment و Journal of Housing and the Built Environment (از انتشارات Springer Nature) و از سال ۲۰۲۲ دبیر وابسته مجله Urbanization, Sustainability and Society از انتشارات Emerald Publishing بوده است. وی از ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳ دبیر وابسته Architectural Science Review نیز بود. او تاکنون سردبیری مهمان ۸ ویژهنامه را بر عهده داشته است، از جمله ویژهنامه مجله Construction Innovation درباره دوقلوی دیجیتال و ویژهنامه Smart and Sustainable Built Environment درباره ساخت آینده، هر دو در سال ۲۰۲۲؛ سوابقی که بارها چرخه کامل ارسال، داوری و تصمیمگیری درباره مقالات را در بر گرفته است.
از زمان انتشار آن یادداشت، مسئولیتهای سردبیری او گسترش یافته است. پروفسور غفاریان حسینی به همراه پروفسور امیرحسین غفاریان حسینی و همکاران، ویراستار ارشد مجموعهمقالات SASBE 2024 بود که Springer Nature آن را در مجموعه Lecture Notes in Civil Engineering با ۱۶۵ مقاله داوریشده، برگزیده از میان حدود ۳۰۰ چکیده، منتشر کرد. او همچنین سردبیر مهمان ویژهنامه مرتبط مجله ITcon، نشریه CIB، با ۱۵ مقاله بود و سردبیری Book of Future Environments Research را نیز بر عهده دارد. هر یک از این مسئولیتها در همان نقطهای قرار دارد که پرسشهای آن یادداشت باید در عمل و در مورد تکتک دستنوشتهها پاسخ داده شود.
ارزیاب، داور و مشاور
انتشار مقاله تنها یکی از عرصههایی است که اصالت نویسندگی در آن سنجیده میشود. پروفسور غفاریان حسینی ارزیاب MBIE و عضو کالج ارزیابان انجمن سلطنتی Te Apārangi و نیز ارزیاب بینالمللی شورای پژوهش اروپا، Marie Skłodowska Curie Actions و Horizon Europe است و در برنامههایی داوری میکند که مجموع اعتبار درخواستی طرحهای آنها از ۱۰۰ میلیون دلار نیوزیلند (NZD) فراتر میرود. او تاکنون ۵۳ بار داور رساله دکتری بوده، ۱۶ پایاننامه کارشناسی ارشد را داوری کرده و در بیش از ۳۰۰ جلسه دفاع شفاهی کارشناسی ارشد در AUT ارزیاب بوده است؛ همچنین پروندههای ارتقا به مرتبه استادی و دانشیاری را برای دانشگاههایی در ۸ کشور بررسی میکند. در همه این موارد، اصالت متن مکتوب تعیینکننده نتیجه است و ظهور هوش مصنوعی مولد، پیشفرضهایی را که ارزیاب میتوانست بر آنها تکیه کند دگرگون کرده است.
پروفسور غفاریان حسینی از سال ۲۰۲۳ عضو گروه مرجع هوش مصنوعی دفتر مشاور ارشد علمی نخستوزیر نیز هست و در فعالیتهای مشاور ارشد علمی در زمینه هوش مصنوعی، از جمله کاربرد هوش مصنوعی در نظام سلامت، دیدگاه حوزه طراحی، ساخت و محیط ساختهشده را مطرح میکند. این مسئولیت ملی به این یادداشت وجهی سیاستی میبخشد. اصول افشا، پاسخگویی و عدالت که در یادداشت مطرح شده، همان پرسشهایی است که نهادهای عمومی هنگام بهکارگیری هوش مصنوعی با آنها روبهرو هستند و نویسنده بر این باور است که دانشگاهها باید در ارائه پاسخهای درست به این پرسشها پیشگام باشند. مشارکت پروفسور غفاریان حسینی در این فعالیت ملی در گزارش Capturing the benefits of AI in healthcare for Aotearoa New Zealand شرح داده شده است.
پژوهشگر هوش مصنوعی، نه منتقد آن
این دیدگاه از سر بدبینی به این فناوری نوشته نشده است. پروفسور غفاریان حسینی از سال ۲۰۲۱ پژوهشگر وابسته مرکز پژوهشهای هوش مصنوعی AUT است و هوش مصنوعی در پژوهشهای اخیر او جایگاهی پررنگ دارد: مقالهای مروری درباره سکوهای هوش مصنوعی برای کنترل کیفیت هوای داخل با حفظ حریم خصوصی، پژوهش درباره پیشبینی شرایط محیط داخلی با شبکههای حافظه طولانی کوتاهمدت، پژوهشهای آغازین در تلفیق 4D BIM با هوش مصنوعی برای پایش خودکار پیشرفت پروژه، و طرحهای پژوهشی دارای حمایت مالی درباره کاربرد هوش مصنوعی در کمّیسازی پسماندهای ساخت و تخریب و نقش آن در کربنزدایی از حملونقل بار. یکی از پژوهشهای کارشناسی ارشد که در سال ۲۰۲۳ با راهنمایی او انجام شد، بررسی کرد که چگونه میتوان شرح کار پروژه را بهعنوان دانش زبانی در هوش مصنوعی مولد به کار گرفت و این امر چگونه ممکن است نقشهای مدیریتی در صنعت ساخت را تغییر دهد.
همین آمیزه بهکارگیری و نگاه نقادانه است که این استدلال را باورپذیر میکند. اعتبار علمی پروفسور غفاریان حسینی بر آثار منتشرشده او استوار است، با بیش از ۱۱٬۰۰۰ استناد در Google Scholar و شاخص h برابر با ۴۲، و نیز بر مقالات مروریای که پژوهشگران در سراسر جهان به آنها بهعنوان منبع مرجع تکیه میکنند. پژوهشگری که تا این اندازه به اعتبار ادبیات علمی وابسته است و مسیر حرفهایاش از ایران و مالزی تا نیوزیلند امتداد یافته، دلیل محکمی دارد که پافشاری کند هوش مصنوعی باید دسترسی را گسترش دهد بیآنکه اعتماد را سست کند. فراخوان پایانی این یادداشت، یعنی اینکه جامعه دانشگاهی باید پیشرو باشد و نه دنبالهرو، در واقع توصیف همان نقشی است که پروفسور غفاریان حسینی بر عهده گرفته است.