گفت‌وگوی ویژهشماره ۰۲اکتبر ۲۰۲۶

مصاحبه پژوهشی Faculti: بازیابی مصالح ساختمانی پس از سوانح

Recovering Construction Materials After Disasters: A Condition-Based Framework for Reuse

پس از هر سانحه، آواری که محله‌ای را مدفون می‌کند، بزرگ‌ترین منبع محلی مصالح برای بازسازی همان محله نیز هست. پروفسور غفاریان حسینی در این مصاحبه پژوهشی با Faculti توضیح می‌دهد که امکان استفاده دوباره از یک تیر، آجر یا پانل بازیافتی به آسیبی بستگی دارد که سانحه به آن وارد کرده است، و چارچوبی مبتنی بر وضعیت مصالح ارائه می‌کند که به مهندسان، سازمان‌های مدیریت بحران و مقامات محلی مبنایی قابل دفاع برای تصمیم‌گیری درباره مصالح قابل استفاده در خانه‌های جدید می‌دهد.

Faculti، ضبط‌شده به‌صورت برخط

پروفسور علی غفاریان حسینی، رئیس دانشکده محیط‌های آینده، AUT
پروفسور علی غفاریان حسینی، رئیس دانشکده محیط‌های آینده، AUT

دیدگاه اصلی

اگر بازاستفاده را مسئله‌ای مبتنی بر شواهد بدانیم، دیگر فقط مسئله‌ای مهندسی نیست و به مسئله‌ای اطلاعاتی تبدیل می‌شود. این همان دیدگاهی است که پروفسور غفاریان حسینی در این گفت‌وگو مطرح می‌کند و به باور او، آینده این حوزه در دهه پیش رو در همین نقطه رقم خواهد خورد. این نگاه دو پیامد دارد. نخست آنکه وضعیت یک قطعه، و نه نوع مصالح آن، سرنوشتش را تعیین می‌کند: یک وادار چوبی پس از سیکلون رفتاری بسیار متفاوت با رفتار آن پس از سه روز ماندن در آب سیلاب دارد. دوم آنکه حجم زیاد به معنای فرصت بیشتر نیست، زیرا هرچه رخداد شدیدتر باشد، سهم کمتری از مصالح برای کاربری اصلی خود قابل استفاده می‌ماند.

پروفسور غفاریان حسینی به تجربه خود نیوزیلند، از زمین‌لرزه‌های کنتربری تا سیلاب‌های ۲۰۲۳ اوکلند، اشاره می‌کند؛ تجربه‌ای که در آن نرخ بالای جلوگیری از دفن پسماند با سهم بسیار کمتری از بازگشت مصالح بازیافتی به خانه‌های دارای پروانه ساختمانی همراه بوده است. به باور او، این صنعت موفقیت را با معیار نادرستی می‌سنجد: آنچه را از دفن شدن نجات یافته می‌شمارد، حال آنکه باید آنچه را با ارزشی نزدیک به ارزش اولیه‌اش به ساختمان‌های ایمن و دارای تأییدیه بازمی‌گردد بشمارد.

پشتوانه علمی

این مصاحبه بر مقاله Material Recovery and Reuse in Post-Disaster Housing Reconstruction: Lessons from Global Disaster Contexts استوار است که در سال ۲۰۲۶ در مجله Buildings منتشر شد. این مقاله مروری دو حوزه پژوهشی را که کمتر با یکدیگر تلاقی دارند در کنار هم قرار می‌دهد: مطالعات بلایا که با مقیاس تن و روز سروکار دارند، و پژوهش‌های ساخت چرخشی که بر وضعیت و ارزش مصالح تمرکز دارند اما بیشتر به تخریب‌های آرام و برنامه‌ریزی‌شده می‌پردازند. تنها ۲۰ مطالعه به‌طور مستقیم به بازیابی مصالح در شرایط پس از بلایا پرداخته بودند؛ از این رو نویسندگان ۴۹ مطالعه را که شواهد مهندسی قابل تعمیم ارائه می‌کردند به بررسی افزودند و این دو دسته را از هم جدا نگه داشتند. فرسودگی، خوردگی و روش‌های آزمایشی که آن‌ها را آشکار می‌کنند در هر دو شرایط به یک شکل عمل می‌کنند؛ اما فوریت، آلودگی، سابقه بارگذاری نامعلوم و نبود نقشه‌ها چنین نیستند.

این تفکیک، خلئی را آشکار می‌کند. برخی از جامع‌ترین دستورالعمل‌های استفاده مجدد، فولادی را که تحت بارگذاری شدید، آتش‌سوزی یا تغییرشکل خمیری قرار گرفته است مستثنا می‌کنند؛ یعنی این دستورالعمل‌ها برای ساختمان‌هایی نوشته شده‌اند که دچار سانحه نشده‌اند. به باور پروفسور غفاریان حسینی، تدوین دستورالعمل‌هایی ویژه مصالح آسیب‌دیده از سانحه، یعنی فولادی که به حد تسلیم رسیده، چوبی که زیر آب مانده و بتنی که لرزش شدید را تجربه کرده است، فوری‌ترین نیاز این حوزه است و نیوزیلند جایگاه مناسبی برای تدوین چنین دستورالعملی دارد.

از ارزیابی تا تصمیم

ارزیابی مبتنی بر وضعیت، آن‌گونه که در این چارچوب آمده است، درباره هر جزء سه پرسش مطرح می‌کند: چه بر سر آن آمده است، اکنون در چه وضعیتی است و در کاربرد بعدی چه کاری از آن انتظار می‌رود. بدین ترتیب، ارزیابی به تطبیق میان آنچه هنوز می‌توان درباره عملکرد یک ماده اثبات کرد و الزامات کاربرد بعدی آن تبدیل می‌شود. دشواری‌ها هم جنبه عملی دارند و هم جنبه مقرراتی: آسیب‌های پنهانی که تنها با آزمایش مخرب آشکار می‌شوند، چوبی که ظرف چند روز از حالت قابل بازیابی به کپک‌زده تبدیل می‌شود، دشواری‌های اجرایی آزمایش هزاران جزء، و مقررات ساختمانی که عمر اجزای سازه‌ای را دست‌کم ۵۰ سال می‌خواهد، در حالی که ساختمان‌ها هیچ سابقه‌ای از تاریخچه خود نگه نمی‌دارند.

هرجا این عوامل با یکدیگر در تعارض باشند، چارچوب برخی را «دروازه» و برخی دیگر را «درجه تنظیم» در نظر می‌گیرد. در کاربرد باربر، سلامت، ایمنی و یکپارچگی سازه‌ای دروازه‌اند و هرگز فدای کربن یا هزینه نمی‌شوند؛ دوام، هزینه و ظاهر درجه‌های تنظیمی هستند که تعیین می‌کنند هر مصالح در کجا به کار رود. وقتی دروازه‌ای بسته می‌شود، پاسخ پروفسور غفاریان حسینی تنزل کاربری است، نه تنزل مصالح؛ بدین ترتیب تیری که برای سازه اصلی مناسب نیست، همچنان می‌تواند به‌عنوان نعل درگاه، تیرچه یا پانل حصار به کار رود. او صراحتاً می‌گوید که این چارچوب مفهومی است و گام بعدی، مدلی تصمیم‌یار است که با دریافت نتایج آزمایش‌ها به‌روز شود. او همچنین به تعارضی اشاره می‌کند که مهندسی از حل آن ناتوان است: مصالحی که از مکان‌های فقدان می‌آیند حامل معنا هستند، و در Aotearoa هر برنامه بازیابی باید نظر جوامع محلی، و به‌ویژه mana whenua، را درباره استفاده دوباره از آن‌ها جویا شود.

دلالت‌های سیاستی

توصیه او به نهادهایی که الزام به بازیابی مصالح را بررسی می‌کنند این است که ارزیابی را الزامی کنند، نه نتیجه را؛ یعنی مقرر کنند که مصالح قابل بازیابی پیش از خرد یا دفن شدن ارزیابی شوند و سپس بر اساس شواهد درباره سرنوشت آن‌ها تصمیم گرفته شود. تحقق این رویکرد به ۵ شرط وابسته است: برنامه‌ای که پیش از وقوع سانحه بر سر آن توافق شده باشد و قواعد روشنی برای ۷۲ ساعت نخست داشته باشد؛ سازوکاری برای صدور گواهی محصولات بازیابی‌شده؛ تقسیم منصفانه مسئولیت حقوقی و بیمه میان تأییدکنندگان و بهره‌مندان؛ وجود بازار، ترجیحاً با کارفرمایان دولتی که از پیش متعهد شده باشند؛ و سنجش موفقیت بر پایه استفاده مجدد در ساختمان‌های دارای پروانه، نه صرفاً میزان پسماندی که از دفن بازداشته می‌شود.

راه‌حل بلندمدت به کار او درباره دوقلوهای دیجیتال پیوند می‌خورد. اگر هر ساختمان نوساز سابقه‌ای دیجیتال از مصالح خود، یعنی «شناسنامه مصالح»، داشته باشد، ارزیاب پس از فاجعه بعدی کار را از صفر آغاز نخواهد کرد. پروفسور غفاریان حسینی معتقد است اروپا با «شناسنامه دیجیتال محصول» در همین مسیر حرکت می‌کند و بر این باور است که نیوزیلند باید پیش از سیل بعدی اقدام کند، نه پس از آن. این دیدگاه با کتاب Digital Twins for Sustainable Cities که به‌زودی از سوی Elsevier منتشر می‌شود هم‌سوست.

بستر

Faculti بستری ویدئویی برای معرفی و ترویج پژوهش‌هاست و عضو Crossref است. این مصاحبه ۱۸ دقیقه‌ای شناسه DOI مستقل خود را دارد (10.64240/24d616244a) و از این رو می‌توان مانند دیگر آثار علمی به آن استناد کرد. مشاهده این مصاحبه در وبگاه Faculti امکان‌پذیر است.

۲۰مطالعه مرتبط با سوانح که مرور شد
۴۹مطالعه مهندسی قابل تعمیم
۵شرط برای صدور مأموریت بازیابی

تصاویر، فیلم‌ها و اسناد