علوم اعصاب وارد ساختمان میشود
در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۹، نشریه Architecture Now مقالهای از پروفسور غفاریان حسینی، پروفسور امیرحسین غفاریان حسینی و دکتر Zohreh Doborjeh، روانشناس شناختی، منتشر کرد که به این پرسش میپرداخت که ساختمانها چگونه بر سلامت روان اثر میگذارند؛ AUT News نیز در ۱۷ اکتبر این گزارش را بازنشر کرد. پروفسور غفاریان حسینی در آن زمان مدیر برنامه آموزشی کارشناسی مهندسی معماری (Honours) در AUT و از مدیران مؤسس آزمایشگاه مهندسی معماری بود؛ آزمایشگاه آموزشی و پژوهشیای که برای این گرایش راهاندازی شده بود. این گزارش، مخاطبان سراسر کشور را با پژوهشی آشنا کرد که میکوشید اثر محیط ساختهشده بر ذهن را بهجای فرض کردن، اندازهگیری کند.
ما با بهرهگیری از شهر اوکلند بهعنوان آزمایشگاهی زنده، در حال بررسی این موضوعیم که ساختمانها، پیادهراهها و فضاهای باز شهری چرا و چگونه بر بهزیستی شهروندان اثر میگذارند.
AUT News، ۱۷ اکتبر ۲۰۱۹
روشی آزمایشگاهی برای پرسشی دیرینه
این تیم با همکاری دکتر Doborjeh، سرپرست آزمایشگاه EEG دانشگاه AUT، کوشید با ثبت مستقیم پاسخهای مغزی بسنجد که خانهها، دفاتر کار، پیادهراهها و فضاهای باز چه اثری بر استرس، اضطراب، بهرهوری و تمرکز دارند. این تیم با استفاده از اوکلند بهعنوان آزمایشگاهی زنده، الکتروانسفالوگرافی و تصویربرداری تشدید مغناطیسی کارکردی را با محیطهای شبیهسازیشدهای تلفیق کرد که در آنها رنگ، نور، بو، صدا و دما بهطور کنترلشده قابل تغییر بود. همزمان، رساله دکتری Sameh Azzazy با راهنمایی پروفسور غفاریان حسینی و همکاری پروفسور امیرحسین غفاریان حسینی و دانشیار Nicola Naismith، رابطه عملکرد محیطی ساختمانها، بهویژه آسایش حرارتی و کیفیت هوا، را با سلامت روان ساکنان بررسی کرد. بدین ترتیب اندازهگیری فیزیکی، شبیهسازی و پاسخ عصبی در یک چارچوب آزمایشی واحد گرد آمد.
چرا طراحی باید مبتنی بر شواهد باشد
استدلال پروفسور غفاریان حسینی در این گزارشها روشن و دقیق بود. نورومعماری مدتی بود که مطرح بود، اما پژوهشهایی که نشان دهند چگونه میتوان آن را به راهحلهای طراحی کارآمد برای ساختمانها و شهرهای واقعی تبدیل کرد، اندک بود. هدف آزمایشگاه پر کردن همین خلأ بود: فراهم آوردن شواهدی که طراحان بتوانند رهنمودهای تازه را بر آن بنا کنند، و ترغیب نهادهای حرفهای و دولت به اینکه اثر محیط ساختهشده بر سلامت روان را جدی بگیرند. به نوشته این مقاله، تیم بر این باور بود که همه ظرفیت علوم اعصاب در شکلدهی به محیط ساختهشده هنوز به کار گرفته نشده، اما این دانش میتواند شیوه طراحی شهرهای آینده و عملکرد آنها را دگرگون کند.
این رویکرد، پژوهش را در نقطه تلاقی طراحی، سلامت عمومی و مقررات قرار داد. بیشتر پژوهشهای ساختمانی در آن زمان شرایط فیزیکی مانند دما، تهویه و نور روز را اندازهگیری میکردند و حداکثر از بهرهبرداران میخواستند میزان آسایش خود را ارزیابی کنند. خوانش پاسخهای عصبی راهی به سوی استانداردهایی میگشود که بر تجربه واقعی افراد از فضا استوار باشند، و پروژه دکتری نیز بر همین اساس، بهعنوان یک نظام رتبهبندی نورومعمارانه برای ساختمانهای آموزشی در اوکلند تعریف شد. هدف، کنجکاوی آزمایشگاهی نبود، بلکه ابزاری بود که بتواند در نهایت در کنار نظامهای رتبهبندی رایج میان متخصصان به کار رود.
جایگاهی پیشگام در حوزهای نوظهور
در سال ۲۰۱۹ پژوهشهایی که با اندازهگیری مستقیم فعالیت مغز، طراحی ساختمان را به سلامت روان پیوند دهند هنوز کمیاب بود، بهویژه در نیوزیلند. بهکارگیری تصویربرداری عصبی این آزمایشگاه را در شمار معدود گروههای پژوهشی جهان قرار داد که میکوشیدند نورومعماری را بر پایهای تجربی استوار کنند. این جایگاه حاصل تصمیمی شتابزده نبود. مقاله مروری پروفسور غفاریان حسینی در سال ۲۰۱۸ با عنوان Sick Building Syndrome: Are We Doing Enough?، که تاکنون ۳۷۳ بار به آن استناد شده است، آثار زیانبار محیطهای داخلی بر ساکنان را بررسی کرده بود و مقالهای همایشی در همان سال با همکاری دانشجویان دکتری او، کاربرد واقعیت مجازی، واقعیت افزوده و واقعیت ترکیبی فراگیر را همراه با الکتروانسفالوگرافی بررسی کرد. در همان سالی که این گزارش رسانهای منتشر شد، دانشکدگان طراحی و فناوریهای خلاق جایزه تعالی پژوهشی خود را به پاس کارنامه پژوهشیاش به او اعطا کرد.
از گزارش رسانهای تا برنامه پژوهشی
این بازتاب رسانهای سرآغاز یک برنامه پژوهشی بود، نه یک پروژه منفرد. مقاله مروری انتقادی این گروه درباره تأثیر محیط ساختهشده بر فعالیت مغزی سنجیدهشده کاربران، که در سال ۲۰۲۱ در Architectural Science Review منتشر شد، تاکنون ۱۰۴ بار مورد استناد قرار گرفته است. رساله دکتری Sameh Azzazy در سال ۲۰۲۳ به پایان رسید و حاصل آن، مطالعهای در سال ۲۰۲۵ درباره اهمیت آسایش حرارتی داخلی در ادراک ساکنان ساختمانهای دانشگاهی اوکلند، منتشرشده در Building Research and Information، و نیز مقاله مروری سال ۲۰۲۵ درباره پاسخ مغز به آسایش حرارتی داخلی بود. این دیدگاه که آسایش امری ادراکی است و تنها با اندازهگیری سنجیده نمیشود، اکنون در سراسر آثار بعدی پروفسور غفاریان حسینی دیده میشود.
این حوزه از آن پس به همت پروفسور غفاریان حسینی نهادینه شده است. او همراه با پروفسور امیرحسین غفاریان حسینی، D. Clements-Croome از دانشگاه ردینگ و C. Walker سردبیری مهمان ویژهنامهای از مجله Intelligent Buildings International را بر عهده داشت که به نورومعماری و پیوند علوم اعصاب و طراحی در راستای ساختمانها و محلههای شهری سالم اختصاص داشت. در سال ۲۰۲۵، AUT بودجه راهاندازی آزمایشگاه واقعیت مجازی نورومعماری را برای بهینهسازی طراحی حسی و ارتقای بهزیستی ساکنان تأمین کرد؛ آزمایشگاهی که با طرحی پژوهشی به ارزش ۱۰۰٬۰۰۰ دلار نیوزیلند (NZD) درباره سلامت روان و هوش مصنوعی در کلاسهای درس نیوزیلند در ارتباط است. برنامه نخستین دوره همایش، GDI 2025، نیز کارگاهی با موضوع طراحی با توجه به عملکرد مغز را در بر داشت.
محیطهای یادگیری بهطور خاص در کانون توجه قرار گرفت. رساله دکتری Megan Burfoot درباره فناوری هوشمند آکوستیک غیرفعال اتاق برای کلاسهای درس نیوزیلند، که در سال ۲۰۲۲ با راهنمایی پروفسور غفاریان حسینی (استاد راهنمای اول) و با بورس دکتری رئیس دانشگاه به پایان رسید، به فهرست نهایی جایزه Future Thinker NZGBC راه یافت. پژوهش Sameh Azzazy بر ساختمانهای آموزشی اوکلند متمرکز بود و طرحی پژوهشی به ارزش ۱۰۰٬۰۰۰ دلار نیوزیلند (NZD) که هماکنون در حال اجراست، سلامت روان و هوش مصنوعی را در کلاسهای درس نیوزیلند از منظر نورومعماری بررسی میکند. پیوند این پژوهشها روشن است: مدارس و دانشگاهها جاییاند که شرایط محیطی با فشار شناختی مستمر تلاقی میکند و شواهد مربوط به اثر فضا بر ذهن در آنجا میتواند به مستقیمترین شکل به بهبود وضعیت جوانان بینجامد.
دلالتها برای طراحی و سیاستگذاری
اهمیت پوشش رسانهای سال ۲۰۱۹ در دستور کار پژوهشیای است که گشود. این گزارش، سلامت روان را در زمانی که این موضوع تقریباً از گفتوگوهای حرفهای نیوزیلند غایب بود، در قلمرو طراحی ساختمان قرار داد؛ آن هم در نشریات ملی معماری که مخاطبانشان اهل حرفه و کارفرمایانیاند که سفارش ساخت بناها را میدهند. این پوشش همچنین تخصص علوم اعصاب در AUT را با رشتههای محیط ساختهشده پیوند داد؛ همکاریای که تاکنون به دفاع از چند رساله دکتری، انتشار مقالاتی در مجلات بینالمللی، یک ویژهنامه و ایجاد امکانات اختصاصی انجامیده است. کمتر دستور کار پژوهشیای چنین مستقیم از یک مقاله گزارشی به برنامهای پایدار تبدیل میشود، و کمتر از آن، پرسش آغازین خود را، یعنی اینکه محیط چگونه بر انسانهای درون آن اثر میگذارد، هفت سال در کانون توجه نگه میدارد.
این بازتاب رسانهای برای AUT نیز ارزش نهادی داشت. در این گزارشها، دانشگاه جایی معرفی شد که در آن مهندسی، معماری و علوم شناختی برای پاسخ به پرسشی مورد توجه افکار عمومی دست در دست هم میدهند؛ آن هم در زمانی که رشته مهندسی معماری تازه اعتباربخشی شده بود و در حال کسب اعتبار بود. پروفسور غفاریان حسینی بعدها، از ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳، دبیر وابسته مجله Architectural Science Review بود و از این راه با همان مجلهای که مقالات مروری نورومعماری این تیم در آن منتشر شده بود پیوند سردبیری یافت. امروز بهزیستی، آسایش و واکنش انسان به فضا در کنار انرژی، ساخت دیجیتال و تابآوری شهری از محورهای پژوهشی دانشکده به شمار میروند.
