۷ پیشنهاد برای نظام ملی پژوهش
پروفسور غفاریان حسینی در ۷ ژوئن ۲۰۲۴، در زمانی که نظام علم و پژوهش نیوزیلند در حال بازنگری بود، ۷ توصیه خطاب به انجمن سلطنتی Te Apārangi، وزارت کسبوکار، نوآوری و اشتغال و Callaghan Innovation منتشر کرد. این توصیهها به چگونگی برآورد تقاضا برای اعتبارات پژوهشی، شیوه داوری درخواستها، امکان درس گرفتن متقاضیان از نتیجه و پشتیبانی نظام از کسانی میپردازند که با فاصلهای اندک پذیرفته نمیشوند. این توصیهها در مجموع فرایندی را برای تخصیص اعتبار ترسیم میکنند که با متقاضیان منصفانه رفتار میکند، برای نهادهای تأمینکننده کارآمد است و افزون بر گزینش بهترین طرحها در دور جاری، برای ارتقای کیفیت دور بعد نیز طراحی شده است:
- تحلیل جامع تقاضا: سنجش میزان تقاضا برای اعتبارات پژوهشی در برابر منابع موجود و ایجاد توازن میان این دو برای فرایندی منصفانه و کارآمد
- ارزیابی توسط خبرگان: هر درخواست باید به دست متخصصان همان حوزه ارزیابی شود
- بازخورد تفصیلی: به جای اظهارنظرهای کلی، بازخوردی دقیق و سازنده به مجریان طرح داده شود تا زمانی که برای تدوین طرح، جلب همکاری شرکا و تنظیم بودجه صرف کردهاند قدر دانسته شود
- فناوری هوش مصنوعی: بهرهگیری از ابزارهای نوین ارزیابی مبتنی بر هوش مصنوعی برای افزایش یکنواختی و عینیت ارزیابی
- اطلاعرسانی بهموقع: کوتاه کردن فاصله میان اعلام نتایج و ارائه بازخورد
- پشتیبانی و راهنمایی: ارائه راهنمایی و آموزش هدفمند، بهویژه به متقاضیانی که با اختلافی اندک موفق نشدهاند
- اولویتبخشی به تأمین مالی پژوهش: به رسمیت شناختن نقش محوری آن در موفقیت و تابآوری ملی
از نگاه ارزیاب
این توصیهها اعتبار خود را از تجربهای کمنظیر و گسترده در ارزیابی طرحهای پژوهشی میگیرند. پروفسور غفاریان حسینی از سال ۲۰۲۲ ارزیاب MBIE است و طرحهای پیشنهادی صندوقهای رقابتی ملی پژوهش را ارزیابی میکند؛ همچنین نماینده کالج ارزیابان انجمن سلطنتی Te Apārangi است و از جمله برای طرح Catalyst: Seeding داوری کرده است. در سطح بینالمللی نیز برای شورای پژوهش اروپا، Marie Skłodowska-Curie Actions (از جمله برنامههای DIGI+ و SyMeCo)، زیرساختهای پژوهشی Horizon Europe ذیل رکن نخست، سازمان ملل متحد و برنامههای پژوهشی دولتهای ملی ارزیابی انجام میدهد. مجموع بودجه درخواستی طرحهایی که او در این برنامهها ارزیابی کرده، از ۱۰۰ میلیون دلار نیوزیلند (NZD) فراتر میرود.
کمتر دانشگاهیای در نیوزیلند ارزیابی پژوهش را از این همه زاویه تجربه کرده است. پروفسور غفاریان حسینی همچنین ارزیاب مستقل پروندههای ارتقا به مرتبه استادی و دانشیاری در دانشگاههایی از ۸ کشور است و از سال ۲۰۱۵ در فرایندهای ارزیابی رتبهبندیهای QS و Times Higher Education مشارکت دارد. مشکلات تکرارشوندهای که این توصیهها به آنها میپردازند، یعنی نرخ موفقیتی چنان پایین که طرحهای قوی هم پذیرفته نمیشوند، هیئتهای داوریای که دانش تخصصی لازم برای ارزیابی طرحها را ندارند و بازخوردهایی چنان کوتاه که کمکی به بهبود کار متقاضیان نمیکند، حاصل مشاهده از درون همین فرایندهاست و نه برداشتی از بیرون.
بُعد بینالمللی نیز به این توصیهها افق بلندتری داده است. پروفسور غفاریان حسینی افزون بر داوری برای برنامههای اروپایی و سازمان ملل متحد، با مؤسساتی در بیش از ۳۰ کشور همکاری پژوهشی دارد؛ از جمله درخواستی در سال ۲۰۲۶ در چارچوب Horizon Europe ذیل فراخوان بازآفرینی باهاوس نوین اروپایی که در آن AUT مسئول بسته کاری نیوزیلند است. آشنایی با شیوه سازماندهی ارزیابی و بازخورد در نظامهای دیگر امکان مقایسهای را فراهم میکند که از نگاهی صرفاً داخلی برنمیآید، و توصیهها خواستار آناند که فرایندهای نیوزیلند با بهترین نمونههایی سنجیده شود که پژوهشگران این کشور در رقابتهای خارجی با آنها روبهرو میشوند.
از نگاه یک متقاضی
پروفسور غفاریان حسینی در عین حال از جایگاه یک متقاضی نیز سخن میگوید: او در نیوزیلند بیش از ۱٫۵ میلیون دلار نیوزیلند (NZD) اعتبار برای پژوهش، بورس دکتری و میزبانی همایش جذب کرده است، از جمله ۸ بورس دکتری رئیس دانشگاه برای دانشجویان دکتری، و در سال ۲۰۲۴ طرح پیشنهادی Kaitiakitanga 1.0، دوقلوی دیجیتال خرداقلیم شهری اوکلند، را برای صندوق Endeavour هدایت کرده است. او بهخوبی میداند که ایجاد همکاریها، تنظیم بودجه و طراحی پژوهش هفتهها کار میطلبد، و میداند وقتی طرحی تنها با اعلام نتیجه و توضیحی اندک بازگردانده میشود، چه هزینهای بر گروه پژوهشی تحمیل میشود. از این رو، درخواست بازخورد مفصل و بهموقع هم بر تجربه مجریان طرحها استوار است و هم بر تعهدات ارزیابان، و بیانگر دیدگاه پژوهشگران بسیاری است که همین تجربه را دارند.
بازخورد، راهنمایی و کیفیت دور بعدی
از میان هفت توصیه، درخواست بازخورد تفصیلی به رایجترین گلایه جامعه پژوهشی پاسخ میدهد. بازخورد سودمند، درخواستی ناموفق را به فرصتی برای یادگیری بدل میکند و کیفیت طرحهای دور بعد را بالا میبرد و این به همان اندازه که به سود متقاضی است، به سود نهاد حامی نیز هست. پیشنهاد کوتاه کردن فاصله میان اعلام نتایج و ارسال بازخورد نیز همین هدف را دنبال میکند، زیرا متقاضیانی که برای دور بعد آماده میشوند باید این راهنمایی را زمانی دریافت کنند که هنوز بتواند برنامههایشان را شکل دهد. ارائه راهنمایی و آموزش هدفمند به متقاضیانی که با اختلافی اندک موفق نشدهاند، ادامه همین منطق است: قویترین طرحهای ناموفق کارآمدترین منبع موفقیتهای آینده این نظاماند.
پیشنهاد استفاده از ابزارهای ارزیابی مبتنی بر هوش مصنوعی با هدف افزایش یکنواختی و عینیت ارزیابی مطرح شده و جایگزینی داوری کارشناسان را دنبال نمیکند؛ موضعی که با دیدگاههای گستردهتر پروفسور غفاریان حسینی درباره نشر علمی در عصر هوش مصنوعی همخوانی دارد. این پیشنهادها جنبه عملی دارند و تغییر ساختاری نمیطلبند. انتخاب دقیقتر داوران متناسب با هر طرح، ارائه بازخورد کاملتر و سریعتر و راهنمایی پژوهشگرانی که طرحشان با فاصلهای اندک پذیرفته نشده است، کیفیت را با هزینهای اندک ارتقا میدهد و نیازی به بازطراحی نظام تأمین مالی ندارد؛ از همین رو برای نهادهای حامی پژوهش که با بودجه محدود فعالیت میکنند، گزینههایی واقعبینانه است.
مشارکت در سیاستگذاری ملی علم
اهمیت این توصیهها در پیوندی است که میان جزئیات اجرایی و پیامدهای ملی برقرار میکنند. آخرین توصیه، یعنی اولویتدادن به تأمین مالی پژوهش به دلیل نقش محوری آن در موفقیت و تابآوری ملی، پیشنهادهای رویهای را در چارچوب استدلالی کلانتر درباره جایگاه پژوهش در آینده نیوزیلند قرار میدهد. این توصیهها خطاب به ۳ نهاد از نهادهای متولی اعتبارات رقابتی پژوهش و نوآوری تدوین شد و در زمانی که این نظام در حال بازنگری بود، دیدگاهی آگاهانه از درون نظام ارزیابی را به مباحث عمومی افزود. ارزش آنها نه در یک پیشنهاد خاص، بلکه در انسجام کل مجموعه است: فرایندی که به وقت متقاضیان احترام میگذارد، از تخصص بهدرستی بهره میبرد و هر دوره را سرمایهگذاری برای دوره بعد میداند.
این توصیهها در کنار خدمات ملی گستردهتر پروفسور غفاریان حسینی قرار میگیرند، از جمله عضویت در گروه مرجع هوش مصنوعی دفتر مشاور ارشد علمی نخستوزیر که در آن، در گروه مرجع گزارش هوش مصنوعی در نظام سلامت مشارکت داشت. سوابق داوری پایاننامههای او نیز همین تعهد به داوری منصفانه و تخصصی را نشان میدهد: او داور خارجی ۲۱ رساله دکتری بوده و در مجموع ۶۹ پایاننامه و رساله را داوری کرده است. رشته پیوند همه این نقشها یکی است: بودجه عمومی پژوهش باید به دست کسانی تخصیص یابد که صلاحیت داوری درباره آن را دارند، از راه فرایندهایی که دلیل تصمیم را به متقاضیان توضیح دهند و توان نسل بعدی پژوهشگران را تقویت کنند.